Archive for the ‘Nederlands’ Category

Open brief van vooraanstaande Nederlandse klimaatwetenschappers

February 11, 2010

55 vooraanstaande Nederlandse wetenschappers hebben een open brief geschreven om de huidige commotie omtrent klimaatonderzoek in de juiste context te plaatsen (pdf hier). Absoluut lezenswaardig, en ik blij dat meer wetenschappers van zich laten horen in het publieke debat. Het is te lang overschaduwd geweest door tendentieuze berichtgeving en verdachtmakingen.

Update: Het is nu mogelijk je steun te betuigen aan de open brief middels een ondertekening (alleen voor Dr.’s en Prof.’s). Zie http://www.sense.nl/openbrief

Hieronder volgen de belangrijkste passages uit de brief (uhm, dat is meer dan de helft):

Fouten in het IPCC klimaatrapport worden thans door sommigen aangegrepen om de hele klimaatwetenschap in diskrediet te brengen. In de Tweede Kamer zijn klimaatwetenschappers onlangs zelfs neergezet als ‘bedriegers’ en ‘klimaatmaffia’. Zulke kwalificaties missen grond in de feiten en zijn daarom misplaatst. Dat het IPCC niet onfeilbaar is, maakt haar hoofdconclusies nog niet onwaar of gekleurd. Wel zou het IPCC grootmoediger moeten worden in het snel en openlijk erkennen en corrigeren van fouten.

Met deze open brief vanuit de wetenschap beogen wij het ontstane beeld bij te stellen. Wij vragen om de discussie dichter bij de feiten te houden. We gaan achtereenvolgens in op de hoofdboodschap uit de klimaatwetenschap, op de werkwijze van het IPCC en op de kwaliteitsborging van het IPCC. We sluiten af met handreikingen voor verbetering van ons werk en herstel van het gedeukte vertrouwen in de klimaatwetenschap.

Het klimaatprobleem

Sinds 1990 is de kennis over en de ernst van klimaatverandering als gevolg van menselijk handelen snel toegenomen. Belangrijke componenten van het klimaatsysteem zijn daarbij binnen de natuurwetenschap goed begrepen. Het staat vast dat de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer sterk is toegenomen sinds de industriële revolutie. Dat deze broeikasgassen in de atmosfeer een hoofdrol spelen bij de temperatuur aan het aardoppervlak is elementaire fysica. Door de toename van broeikasgassen verandert de balans van de warmtestraling van de aarde, waardoor deze zeer waarschijnlijk opwarmt. Een wereldwijde opwarming van ruim een halve graad in de afgelopen eeuw is al waargenomen. Door een na-ijleffect op de al gerealiseerde toename van broeikasgassen in de atmosfeer stijgt de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting in de komende decennia verder met tenminste 1°C. [Dit heeft m.i. betrekking op de verwachte temperatuursstijging als gevolg van de huidige concentratie, oftewel, exclusief het effect van toekomstige emissies. BV]

De toename van broeikasgassen komt hoofdzakelijk door de wijze waarop kolen, olie en aardgas worden gebruikt en door ontbossing. De onzekerheden over de toekomstige uitstoot van broeikasgas en de effecten daarvan zijn groot. Studies van gerenommeerde onderzoeksgroepen laten zien dat bij onbelemmerde voortzetting van de uitstoot van broeikasgassen de wereldwijde opwarming ook doorzet, met 1,1 tot 6,4°C in 2100 (ten opzicht van de periode 1980-1999). Mede doordat er in het klimaatsysteem tal van kantelpunten zitten, kan dit al in de komende honderd jaar deels onvoorspelbare en mogelijk verstrekkende en onomkeerbare gevolgen hebben voor mens en natuur.

In het akkoord van Kopenhagen is afgesproken dat gevaarlijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomen moet worden en dat daarom de wereldgemiddelde opwarming moet worden beperkt tot maximaal 2°C (ten opzichte van pre-industrieel). Onderzoek laat zien dat dit economisch en technisch mogelijk is met emissiereducerende maatregelen en door veranderingen in het consumptiepatroon.

Het IPCC en Klimaatrapport 2007

IPCC is een open netwerkorganisatie die gebruik maakt van gerenommeerde deskundigen uit heel de wereld, vooral van universiteiten, waaronder de meeste Nederlandse universiteiten, en van onderzoekinstellingen zoals in ons land KNMI, ECN, en PBL. In IPCC werken thans 194 landen samen, waaronder Nederland.

(…)

De 2007-rapporten zijn geschreven door circa 44 schrijfteams, met in totaal 450 hoofdauteurs. Die auteurs zijn op grond van hun expertise geselecteerd, met inspraak van alle 194 deelnemende landen. Nog eens 800 wetenschappers hebben tekstbijdragen aangeleverd over specifieke aspecten.

(…)

Bij het laatste rapport gaven 2.500 referenten samen ca. 90.000 commentaarpunten op de 44 hoofdstukken. Voor elk afzonderlijk commentaarpunt is door de betreffende auteurs met argumenten aangegeven hoe dat commentaar is verwerkt. [verschoven naar voren. BV]

Fouten in het IPCC rapport

Het onjuiste jaartal voor het verdwijnen van de Himalaya gletsjers en het onjuiste percentage ‘land volledig beneden zeeniveau’ zijn voorbeelden van fouten die ruiterlijk moeten worden erkend en rechtgezet. Zij doen echter niets af aan de hoofdconclusie dat de mens het klimaat zeer waarschijnlijk verandert, met op termijn ingrijpende gevolgen.

In verhitte discussies die rond deze fouten zijn ontstaan, zijn vragen gerezen over de kwaliteit en integriteit van het IPCC. De kwaliteitsborging van het IPCC blijkt niet waterdicht. Maar het beeld dat er opzettelijk is geknoeid met wetenschappelijke kennis vindt geen grond in de feiten.

Ook het beeld dat de hoofdconclusies van het rapport afhangen van dubieuze bronnen wijzen wij met kracht van de hand. De referentielijst van het circa drieduizend bladzijden tellende klimaatrapport verwijst naar ruwweg 18.000 bronnen waarvan het overgrote deel gepeerreviewde wetenschappelijke studies betreft. Voor het verantwoord omgaan met zogeheten grijze bronnen geeft IPCC een heldere richtlijn. Bij de Himalayafout is die richtlijn niet goed nageleefd. Die naleving behoeft bij nieuwe rapportages extra aandacht.

(..)

Wij concluderen dat de IPCC procedures transparant en grondig zijn, ook al zijn zij niet feilloos. Het schrijven van IPCC rapporten en de kwaliteitsbewaking daarvan blijft immers mensenwerk. Een garantie op een foutvrij rapport is een onhaalbaar ideaal, hoezeer dat ook gewenst is. Wel is het essentieel de procedure steeds weer te evalueren en waar nodig aan te scherpen, door lessen te trekken uit de gebleken fouten.

(…)

Moet de deur open voor “sceptici”?

February 8, 2010

Het jachtseizoen op de klimaatwetenschap is losgebarsten. Enkele fouten die zijn ontdekt in de IPCC rapportage over (regionale) effecten van klimaatverandering worden misbruikt alsof ze het hele fundament onder de klimaatwetenschap onderuit halen. Men vergeet blijkbaar dat een huis niet gaat wankelen als er 4 bakstenen een beetje los zitten.

Niet alleen wordt de baby met het badwater weggegooid; velen vergeten dat er überhaupt een baby in het bad zit. Bovendien hebben de ontdekte fouten helemaal niets te maken met de geobserveerde opwarming of met de aanwijzingen voor de menselijke hand daarin.

Toch hoor je politici (en niet alleen de ultra–rechtse deze keer) regelmatig zeggen dat er ineens serieuze vraagtekens gezet moeten worden bij de ernst van het probleem. Er wordt zelfs de aantijging gedaan (RTL journaal 7 februari) dat wetenschappers de zaak bewust overdrijven om de politiek onder druk te zetten. Dat is in tegenspraak met de feiten (in het hoofdrapport en in de samenvatting voor beleidsmakers staat wel correct wat de kennis over gletsjersmelt is bijvoorbeeld), en is waarschijnlijk gebaseerd op een fabeltje dat de wereld is ingebracht door een conservatieve journalist. Wel is het in lijn met de heksenjacht waar blijkbaar politiek gewin uit te halen valt.

Voor alle duidelijkheid: Sommigen van de fouten (bv de 2035 claim) zijn absoluut laakbaar. Anderen zijn meer van het type slordig, maar onvermijdelijk dat er ergens in 3000 pagina’s een dergelijke fout staat (bv over het gedeelte van Nederland dat onder de huidige zeespiegel ligt). De procedures moeten in het vervolg beter worden gevolgd, of waar nodig aangescherpt; het IPCC moet hier zeker lering uit trekken.

Er zijn ook geluiden (niet in het minst van Diederik Samsom) dat de deur naar “sceptici” open moet. Over politieke opties, bijvoorbeeld op het gebied van energiepolitiek, verschillen de meningen. En verschillende meningen moeten natuurlijk gehoord worden. Maar dan moeten wetenschappelijk aantoonbare onwaarheden wel achterwege worden gelaten. Echter, veel “sceptici” laten zich door feiten niet van de wijs brengen: Hun mening lijkt zo vast te staan als een huis. Mensen die allang ontkrachte argumenten maar blijven herhalen, en basale fysische kennis aan hun laars lappen, daar hoeft de wetenschap toch niet naar te luisteren?

De wetenschappelijke deur is echter nooit dicht geweest. Als je iets van wetenschappelijke aard te melden hebt, staan de wetenschappelijke fora daar heus voor open. Maar dan moet het wel deugdelijk onderbouwd zijn, en ingebed in een wetenschappelijke context, en alle aanwijzingen in ogenschouw nemend. Het is natuurlijk erg gemakkelijk om te zeuren dat je wordt buitengesloten, terwijl je in werkelijkheid niet aan de basale criteria van de wetenschap voldoet.

In de media is het zelfs andersom: “Sceptici” krijgen een megafoon aangeboden (zeker bij de Telegraaf). Een (wannabe) wetenschapper die z’n eigen stem graag hoort doet er slim aan om een heel “sceptisch” stemgeluid te laten horen: Allerlei media deuren gaan er voor je open.

Samsom werd geciteerd in de Volkskrant:

“Die deur moet wel open. Dat betekent dan ook dat klimaatsceptici het wetenschappelijke bouwwerk moeten gebruiken. Ook hun stelling, de opwarming van de aarde komt niet door de mens, moet worden getoetst. Want er is een verschil tussen serieuze klimaatsceptici en alleen maar boe roepen.”

Onder die voorwaarde mag de deur natuurlijk open, en is hij eigenlijk nooit dicht geweest. Kom binnen! (en gedraag je een beetje fatsoenlijk)

De staat van het klimaat 2009

February 6, 2010

De perikelen omtrent het IPCC ten spijt, gaat klimaatverandering gewoon door. De staat van het klimaat geeft een actueel overzicht:

– De mondiale broeikasgasemissies blijven stijgen.

Het eerste decennium van de 21e eeuw is het warmste tijdvak van tien jaar sinds het begin van de temperatuurmetingen.

De zomerse zeeijsbedekking in het Noordpoolgebied is de laatste jaren sneller geslonken dan op basis van de projecties van het IPCC in 2007 verwacht werd.

Het ijs op Groenland en Antarctica smelt sneller dan door het IPCC werd aangenomen.

– Verder neemt de fractie van de CO2-emissies die wordt vastgelegd in biosfeer en de oceaan af. (Daar verschillen de meningen over)

– Vanuit de astrofysica komen steeds meer signalen van een langdurige periode met minimale zonneactiviteit

Dat laatste kreeg alle aandacht in het NOS journaal. (Waarom horen we zo weinig over het smelten op Groenland en Antarctica?) Het huidige zonne-minimum duurt erg lang; dat heeft waarschijnlijk een temperende invloed op de globale temperatuur. Als de zon inderdaad relatief “stil” blijft de komende jaren/decennia kan dat de temperatuursverhoging als gevolg van stijgende broeikasgasconcentraties temperen.

Dat is dan een “natuurlijke meevaller”, maar het betekent ook dat als de zon naar haar “normale staat” terugkeert, de opwarming dubbel en dwars terugkomt (door een combinatie van een natuurlijke en menselijke “tegenvaller”). Terwijl we ons dan misschien veilig achten, omdat de opwarming niet zo sterk is geweest. Dat is een uiterst gevaarlijke situatie, te meer daar de “sceptici” er garen bij kunnen spinnen om het publiek een vals gevoel van veiligheid te geven. Zeker gezien het huidige politieke klimaat.

Telegraaf lezers stemmen over het klimaat

February 3, 2010

Telegraaf lezers konden stemmen over de rol van de mens in de opwarming van de aarde. Weinig verrassend denkt de meerderheid dat die rol “te verwaarlozen” is. (Dat heeft vast iets te maken met de manier waarop de Telegraaf over het onderwerp schrijft.)

De volgende prachtige quote van een stemmer wil ik u niet onthouden:

“Tienduizenden jaren geleden was hier de ijstijd. Het is dus een natuurlijk verschijnsel dat de aarde opwarmt, zeker nu er miljarden inwoners meer rondlopen.”

Over interne consistentie gesproken!

Maar ook afgezien van die miljarden inwoners wil het feit dat het klimaat in het verre verleden ook veranderd is helemaal niet zeggen dat menselijke activiteit er geen invloed op kan hebben. Zeker niet als je in aanmerking neemt dat wij hetzelfde gas uitstoten dat in het verleden op een natuurlijke manier aan klimaatverandering bijdroeg.

Een brandenstichter kan zichzelf ook niet zomaar vrij pleiten door te wijzen op het feit dat bosbranden altijd al van nature hebben plaatsgevonden.

Waar zouden ze volgende week over gaan stemmen? Misschien over de gezondheidsrisico’s van roken? Of toch over bosbranden? Stemmen is leuk, maar uiteindelijk beslist de natuur natuurlijk. Laten we eens gaan luisteren wat zij te zeggen heeft.

Gletsjers slinken, maar niet zó snel

January 22, 2010

(English version here)

In het laatste IPCC rapport stond de bewering dat de Himalaya-gletsjers in 2035 heel waarschijnlijk verdwenen zijn. Dat klopt niet. Als bron werd een WNF rapport aangehaald, dat wederom een ander, meer vooraanstaand rapport aanhaalde (van de International Commission on Snow and Ice, ICSI). Volgens het ICSI rapport zouden de gletsjers in 2350 (bijna) verdwenen zijn, maar in het WNF rapport werd dit 2035 (waarschijnlijk een typefout, tenzij je van complottheorieën houdt). Oftewel, het IPCC rapport ging af op een secundaire bron, blijkbaar zonder de primaire bron te checken. Het jaar 2350 is trouwens puur gebaseerd op extrapolatie en kan daarmee ook niet als degelijk onderbouwd worden beschouwd.

Dit is absoluut fout, en in feite veel schadelijker voor de geloofwaardigheid van het IPCC dan de hele email–affaire. Deze bewering zou niet door de grondige review die IPCC rapporten ondergaan hebben moeten komen. Het stond in het rapport van werkgroep 2, over effecten van klimaatverandering, en de wetenschappelijke basis van dit onderzoeksveld (en blijkbaar ook de mate van review) is niet zo sterk als dat voor werkgroep 1, over de fysische werking van het klimaatsysteem.

Hieruit moet niet de conclusie worden getrokken dat alles koek en ei is met de gletsjers. Ze zijn zich wel degelijk aan het terugtrekken, alleen niet plotseling 25 keer zo snel als de afgelopen 40 jaar het geval was. De wetenschappelijke basis van hoe en waarom klimaatverandering plaatsvindt (waar werkgroep 1 zich mee bezig houdt) wordt hierdoor niet aangetast. Wel is het natuurlijk zaak dat de kans op herhaling van een dergelijke slip tot een absoluut minimum wordt beperkt.

Zie ook een reactie van het IPCC, RealClimate en diverse andere bloggers (SkepticalScience, Stoat, Deltoid, en een gedetailleerde analyse van Nielsen-Gammon) en een presentatie over veranderingen in gletsjers, met op pagina 40 kort de context van de gewraakte 2035-bewering toegelicht.

Falsificatie van klimaatverandering

January 6, 2010

(English version here)

Heeft u wel eens gehoord van Newton’s theorie over zwaartekracht? Nu wel; daar klopt helemaal niets van. U bent voor de gek gehouden.

De redenering is als volgt:

  1. Volgens de theorie van de zwaartekracht valt een voorwerp dat men laat vallen naar beneden.
  2. Die vogel in de lucht blijft daar maar lekker rondzweven, zonder te vallen.
  3. De theorie van de zwaartekracht klopt niet.

Deze ijzersterke redenering heeft veel overeenkomsten met de volgende, al even sterke redenering:

  1. Volgens de klimaatwetenschap is de temperatuur alleen maar afhankelijk van CO2.
  2. De afgelopen 10 jaar ging CO2 omhoog en bleef de temperatuur min of meer constant.
  3. De theorie van klimaatverandering klopt niet.

Voila, probleem opgelost. Was het maar zo simpel…

Maar waar lopen de argumentaties nu spaak? Het klinkt vrij logisch als je het zo hoort. De problemen in beide redeneringen zijn als volgt:

  1. Versimpeling van de theorie (er zijn meer krachten dan alleen zwaartekracht; er zijn meer factoren die het klimaat kunnen beïnvloeden dan alleen CO2).
  2. Versimpeling van de observatie (de vogel heeft vleugels waarmee hij zich omhoog kan stuwen; er is veel variabiliteit in jaarlijkse temperatuur, en een eventuele trend stijgt daar niet persé zichtbaar boven uit over een periode van 10 jaar).
  3. Combinatie leidt tot een foutieve conclusie.

In werkelijkheid lijken veel “sceptici” vanuit de beoogde conclusie terug te redeneren naar welke deelobservaties en aannames daartoe nodig zijn. Hans Labohm is hiervan een sprekend voorbeeld. Laat u niet voor de gek houden. Ik val ook liever niet, maar het zien vliegen van een vogel is geen bewijs voor het niet bestaan van zwaartekracht. Met vallen en opstaan zullen we het leren, of we nu willen of niet.

VVD vertrouwt de winter niet

January 6, 2010

In de Telegraaf van 6 januari:

De VVD wil onafhankelijk onderzoek naar de opwarming van de aarde, nu ons land al weken in de ban is van de vrieskou. “We moeten weten hoe het echt zit, zeker met dit weer”, aldus VVD-Kamerlid Neppérus.

Geachte mevrouw Neppérus: Het fenomeen waar u op doelt heet ook wel “winter”. Ook tijdens klimaatverandering zullen de seizoenen nog steeds optreden en blijft ook het “weer” bestaan, met uitschieters naar boven en naar beneden. Als u schoolgaande kinderen heeft, leen dan even hun aardrijkskundeboek. Daarin wordt het verschil tussen weer en klimaat haarfijn uitgelegd.

De Winter vertrouw ik voor geen meter, maar om daarom ook het bestaan van winter in twijfel te trekken gaat wel erg ver.

De paranoia van Leon de Winter

January 4, 2010

Een goede column van Willem Breedveld in de Trouw van 30 december vorig jaar, over de toegenomen populariteit van complot theorieën: 

“Om die reden weigeren burgers zich in te laten enten, want achter die vaccins zouden corrupte farmaceuten schuilgaan en een overheid die willens en wetens zwijgt over de bijwerkingen. Legio mensen ook volgden de klimaattop in Kopenhagen met de grootste scepsis, overtuigd als ze zijn dat de opwarming van de aarde een verzinsel is van milieuactivisten, wetenschappers en politici om arme burgers op te zadelen met draconische milieumaatregelen.

En om die observatie kracht bij te zetten schrijft Leon de Winter een paar dagen later in de Volkskrant:

“Maar voordat er talloze miljarden worden overgemaakt aan dictators in de derde wereld, en voordat groene bankiers als Al Gore, de klimaathypocriet wiens leefwijze net zoveel CO2 kost als een Afrikaanse stad, hun zakken gaan vullen en wij door apocalyptische groene activisten worden gedwongen als middeleeuwse kluizenaars te gaan leven, is het zaak de basis van de wetenschap rond het klimaat nog eens goed, en in het openbaar, met alle gegevens en de statistische hocuspocus die op de ‘rauwe’ data wordt losgelaten aan ons, het volk, te presenteren.”

Leon op z’n best (natuurlijk mag Al Gore niet ontbreken, en blijkbaar is klimaatverandering een verzinsel om de mensheid tot middeleeuwse kluizenaars te maken). En naar dat soort borrelpraat zouden we meer moeten luisteren? Kom nou! Je mag het best ergens mee oneens zijn, maar als elke bewijsvoering ontbreekt zal de wetenschap weinig boodschap aan jouw afwijkende mening hebben. En gelukkig maar. Het “wachten” is alleen tot dat besef ook in de media en de politiek doordringt.

Leon heeft blijkbaar wat op internet zitten surfen, waar naast goede informatie natuurlijk de grootst mogelijke onzin te vinden is. Het kaf van het koren scheiden is dan niet altijd eenvoudig. Breedveld drukt zich iets diplomatieker uit:

“Burgers zijn weliswaar een stuk mondiger geworden en dankzij de zegeningen van internet voelen zij zich ook heel wat mans, maar het lijkt wel of daarmee het wantrouwen in de overheid, in van oudsher vertrouwde instituten groter is geworden. Het oude vertrouwen heeft plaatsgemaakt voor een aan paranoia grenzend wantrouwen.

Het fascinerende van het geloof in complotten is dat ze onmogelijk te ontzenuwen zijn. Iedere tegenwerping wordt gezien als een truc van de complotteurs om ons op een dwaalspoor te zetten.”

“En het is waar: Het geloof in een complot maakt de wereld ook een stuk overzichtelijker. Desondanks blijft het een aanfluiting voor het verstand. Daarom, om met het motto van Kant te besluiten: sapere aude: mens durf te denken.”

Kroonenberg spreekt voor de aarde

December 23, 2009

Salomon Kroonenberg beweert in de Trouw van 23 december dat hij voor de aarde spreekt. Nu weet Kroonenberg heel wat van het geologische verleden van onze planeet, maar om in de woorden van KNMI Professor Gerbrand Koomen te spreken, heeft hij blijkbaar weinig kaas gegeten van de menselijke invloed op het klimaat.

Maar ook over het geologische verleden lijkt hij iets heel belangrijks over het hoofd te zien:
Een uitstekende presentatie zoals voorgedragen bij de Amerikaanse conferentie voor geofysici laat zien dat CO2 een sleutelrol heeft gespeeld bij vrijwel alle grote klimaatschommelingen uit het verleden (soms als oorzaak, vaak als versterkende factor). Zonder opwarmend effect van CO2 kan men de ijstijdencyclus niet verklaren, net zomin als vele andere klimaatveranderingen (inclusief de huidige). Een Engelstalige samenvatting van de presentatie is hier.

In het vorige interglaciaal was de gemiddelde temperatuur op aarde inderdaad 1 of 2 graden warmer dan nu. De zeespiegel was ook 5 tot 9 meter hoger. Dergelijke orde van grootte veranderingen zijn wel degelijk heel problematisch voor de huidige maatschappij.

De zeespiegel is versneld aan het stijgen sinds ongeveer 1900, na niet noemenswaardig veranderd te zijn in de paar duizend jaar daarvoor (zie ook hier).

Hij weet nog meer dingen flink om te draaien: Zo draagt het feit dat fossiele brandstoffen economisch heel belangrijk zijn waarschijnlijk bij aan het niet willen inzien van het klimaatprobleem. Kroonenberg doet het voorkomen alsof het zou bijdragen aan het vooral willen overdrijven van het probleem; volstrekt onlogisch als je het mij vraagt.

Kroonenberg vergeet ook dat de klimaatverandering in eerste instantie vooral negatief is voor de armere landen. Klimaatverandering zal de armoede en de kloof tussen arm en rijk alleen maar groter maken. Zijn tegenstelling dat armoede wel, en klimaatverandering geen probleem zou zijn zeilt hier wel heel gemakkelijk overeen, en is buitengewoon cynisch.

Critici zijn altijd nodig, maar laten ze zich dan wel van deugdelijke argumenten bedienen en wetenschappelijk aantoonbare onwaarheden achterwege laten. Die dragen namelijk niet bij aan de discussie. Integendeel.

Kopenhagen fiasco

December 19, 2009

Er is geen bindend akkoord. Het is een soort convenant geworden. Zelfs als alle beloften uitgevoerd zouden worden, zal de aarde waarschijnlijk nog steeds meer dan 2 graden opwarmen. Hoe de toekomst hierover zal oordelen laat zich raden.

Op de ECN website zijn er de laatste dagen dagelijks nieuwe berichten uit Kopenhagen te lezen geweest van medewerkers die ter plekke aanwezig zijn/waren. Daar komen vast nog wel wat naschriften te staan.

Update: Zie hier een goede analyse van de Copenhagen onderhandelingen (hoe komt het dat het is mislukt, en hoe zou het wel kunnen?) van Heleen de Coninck (ECN), verschenen als opiniestuk in NRC, 21 dec.


%d bloggers like this: